De antieke Zaanse klok is een van de meest herkenbare en geliefde uurwerken uit de Nederlandse geschiedenis. Wie herinnert zich niet de vertrouwde klank van dit uurwerk in de huiskamer van vroeger? In Nederland hoort de Zaanse klok onlosmakelijk bij onze herinnering aan oma’s interieur. Wie had er destijds nu geen Zaanse klok aan de muur hangen, kun je je beter afvragen? Vooral in de 20e eeuw beleefde dit model een enorme heropleving, waardoor er in die periode honderdduizenden exemplaren van de band rolden. Het is dan ook een van de meest bekende klokken van ons land en een model dat ik in mijn werkplaats in Alkmaar nog wekelijks met veel plezier ter reparatie en onderhoud aangeboden krijg.
Hoewel de meesten van ons deze klok kennen als een sfeervol familiestuk uit de vorige eeuw, ligt de werkelijke oorsprong veel dieper in ons verleden. De absolute bloeiperiode van deze unieke, regionale klokkenmakerij lag grotendeels tussen 1650 en 1750. In dit uitgebreide artikel duiken we in het fascinerende verhaal achter dit iconische uurwerk. We reizen terug in de tijd: van de allereerste 17e-eeuwse pioniers op het Zaanse platteland tot de wereldberoemde replica’s die later in de 20e eeuw de Nederlandse huiskamers veroverden.
Inhoudsopgave
De Oorsprong: Christiaan Huygens en Kornelis Volger
De Zaanse klok is wereldwijd bekend om zijn herkenbare contouren: de golvende zijkanten, het karakteristieke puntdakje, de peervormige gewichten en de gegoten belhekjes met de beroemde spreuk “Nu elck sijn sin”. Vandaag de dag is er over de hele wereld een levendige handel in deze geliefde klokken uit de jaren 1960. Maar de grote vraag is: waar komt de unieke stijl van dit uurwerk oorspronkelijk vandaan?
Gaat u er eens rustig voor zitten, want de werkelijke geschiedenis van de Zaanse klok voert ons ruim 350 jaar mee terug in de tijd. Het wordt een interessante reis vol informatie die begint in het jaar 1656. In dat jaar vond de Nederlandse wetenschapper Christiaan Huygens in Den Haag het slingeruurwerk uit — een ontdekking die een ware revolutie teweegbracht in de nauwkeurige tijdmeting (lees ons interessante blog over Christaan Huygens).
Kort daarna, vanaf de vroege jaren 1660, zag de Zaanse klokkenmaker Kornelis Volger uit Wormerveer direct de enorme potentie van deze nieuwe techniek. Hij begon als een van de eersten met het maken van deze slingerklokken voor huiselijk gebruik. Samen met zijn neef Dirck en hun dorpsgenoot Jan Coogjes stond hij aan de absolute wieg van wat we vandaag de dag officieel kennen als de authentieke Zaanse klok.
Kornelis Michielsz Volger: De grondlegger van de Zaanse Klokkenmakerij
Klokkenmaker Kornelis Michielsz Volger werd geboren in 1602, naar men vermoedt in de regio Uitgeest of Akersloot. Hij was een absolute meester in zijn vak en richtte zich in eerste instantie op de productie van grote torenuurwerken en traditionele stoelklokken. In Wormerveer begon hij met het maken van stoelklokken die qua vormgeving opvallend afweken van de destijds geldende Hollandse tradities. Samen met zijn neef en latere opvolger Dirck Jacobsz ontwikkelde hij stap voor stap het unieke en kenmerkende Zaanse uurwerk.
Kornelis bleek echter niet alleen een begenadigd vakman, maar ook een scherpzinnig zakenman. De uitvinding van het slingeruurwerk door Christiaan Huygens in 1656 was voor hem de ultieme aanleiding om kort daarna in te springen op een snelgroeiende markt. Hij legde hiermee de fundering voor de grootschalige productie van slingeruurwerken in de Zaanstreek. Vanaf 1680 ontwikkelde hij een compleet nieuw type uurwerk met een houten kast en een slim geconstrueerd uurwerk dat de concurrentie met de dure steden moeiteloos aankon.
Dankzij zijn visie begon de Zaanstreek, als allereerste gebied buiten de grote steden, seriematig klokken te produceren. Dit innovatieve productieproces was zo efficiënt ingericht dat het geen individuele, verfijnde handvaardigheid per klok meer vereiste. De Zaanse klok werd hierdoor in korte tijd een van de belangrijkste exportproducten van de hele streek.
Wandklok van Kornelis Michielsz Volger op dubbele zaag, 1678
Dat Kornelis Volger een grensverleggende vakman was, bewijst zijn absolute meesterwerk: de unieke zaagklok (ca. 1678). Qua uurwerktechniek is deze zaagklok strikt genomen geen standaard Zaanse klok, maar zelfs internationaal gezien is het wél een uniek voorbeeld van zijn buitengewone meesterschap. Dit gecompliceerde mechanisme is niet uitgerust met loshangende gewichten, maar drijft met zijn eigen fysieke gewicht zowel het gaande werk als het slagwerk aan. Dit gebeurt doordat de hele klok heel langzaam over een verticale, dubbele getande zaag (een heugel) naar beneden zakt.
Bovendien paste Volger in dit uurwerk een gangsysteem toe dat maar weinig klokkenmakers in die tijd kenden, laat staan konden maken: de zogenaamde mollengang. Ook de toevoeging van een secondenwijzer is voor een uurwerk uit deze vroege periode uiterst uniek te noemen.
Ondanks al deze internationale allure bezit de klok de onmiskenbare Zaanse genen. De kast is volledig van messing gemaakt en voorzien van de trotse, ingegoten signatuur van Kornelis Michielszoon Volger. Ook de binnenzijde verraadt de industriële invloeden van de streek: de spaken van de massief messing tandwielen lopen uit in een elegante hartvorm. Dit was een directe, trotse knipoog naar de reusachtige metalen raderen die in de omliggende Zaanse windzaagmolens werden gebruikt. Als kroon op het werk slaat een gegoten mannetje in traditionele klederdracht bovenop de kap de uren en de halve uren voluit op de bel.
De Evolutie van het Zaanse Uurwerk
Samen met zijn neef en latere opvolger Dirck Jacobsz Volger ontwikkelde Kornelis het typisch Zaanse uurwerk in hoog tempo door. Waar de allereerste ontwerpen uit de jaren 1660 nog puur experimenteel waren, zien we de techniek in de daaropvolgende decennia snel volwassen en marktrijp worden. De focus verschoof hierbij naar een slimme balans tussen betaalbaarheid en betrouwbaarheid: de nieuwe Zaanse klokken werden zo efficiënt mogelijk geconstrueerd, met een eenvoudig maar uiterst degelijk raderwerk in een beschilderde eikenhouten kast.
Zaanse wekkerklok in houten kast, 1681
Binnen deze evolutie vallen twee specifieke mijlpalen op die het vakmanschap van de familie Volger perfect illustreren:
- De Zaanse Wekkerklok (1681): Rond 1681 verschenen de eerste compacte Zaanse wekkerklokken. Om de kostprijs laag te houden, bezitten deze specifieke modellen geen slagwerk. De kast is, op de loden belhekken na, volledig van hout gemaakt. Dit type klok kent een fascinerende geschiedenis; op de kast lijkt op het eerste gezicht het jaartal 1601 te staan, maar historisch en technisch onderzoek wees uit dat dit om een schrijffout gaat en het jaartal in werkelijkheid 1681 moet zijn. Hoewel de houten wijzerplaat in de 19e eeuw volledig was overgeschilderd, is de beschildering zo’n vijftig jaar geleden na grondig radiografisch onderzoek weer in de exacte, originele 17e-eeuwse staat teruggebracht. Het vroege wekkerwerk was los apart in de kast gemonteerd en liet zich instellen via een handige centrale wekkerschijf of extra wijzerplaat.
- De Zaanse Klok van Dirck Volger (1688): In de jaren 1687 en 1688 verfijnde Dirck Volger het concept ingrijpend door het model uit te rusten met een dubbele cijferring. Een van de meest unieke en fraaie varianten uit deze specifieke periode is een klok in een houten kast die voorzien is van een tweede, extra wijzerplaat. Dirck toonde zijn trots over deze mechanische vooruitgang door zijn signatuur prominent in de gietloden versiering van het voorste belhek te gieten: “Dirck Jacobsz Volger op Wormerveer”. Als prachtig historisch detail werd deze tekst vaak geflankeerd door de gegoten wapenschilden van zowel Amsterdam als Alkmaar.
Zaanse wekkerklok in houten kast, 1681
Zaanse klok met strippenuurwerk in klassieke kast, 1682
Het oudste type Zaanse klok was relatief duur. Messing was in die tijd een kostbaar materiaal en het stoelklok-uurwerk was vrij bewerkelijk om te maken. Er werd gezocht naar manieren om een goedkopere klok te vervaardigen. Het lag voor de hand om voor de kast hout te gebruiken in plaats van messing. Voor het uurwerk werd een simpeler constructie gekozen, die eenvoudiger te maken was en waarvoor minder van het kostbare messing en staal nodig was. Dit is een heel vroeg voorbeeld van de klassieke Zaanse klok met een houten kast en een eenvoudig uurwerk uit het laatste jaar van Kornelis Volger.
De Zaanse Rijkeluisklok van Dirck Volger (1687)
In 1687 maakt Dirck Volger onderstaand voorbeeld van het vroegste type Zaanse klok met een messing kast. De verwantschap met de Hollandse stoelklok is duidelijk. De klok is echter ook duidelijk Zaans, met zijn hartvormig gespaakte raderen. Opnieuw zien we de ingegoten signatuur op het voorste belhek: Dirck Iajobsz Volger op Wormerveer.
De belhekken zijn voorzien van de stadswapens van Alkmaar en Amsterdam en hebben nog sporen van de oorspronkelijke beschildering. Ook de metalen wijzerplaat heeft een waarschijnlijk originele beschildering.
Zaanse klok in houten kast met tweede wijzerplaat, 1688
Het kon nog goedkoper dan de klok van de Volgers uit 1682, als de klokkenmaker voor de kast alleen nog beschilderd eikenhout gebruikte en alle metalen versiering wegliet. Het uurwerk heeft dezelfde voordelige strippenconstructie, in dit geval zelfs zonder bel en slagwerk. Er is wel een bel, maar daarop wordt ieder half uur slechts één slag gegeven. Verder is het uurwerk zo simpel geconstrueerd dat er een apart klein wijzerplaatje nodig is voor de tweede (minuten- of kwartieren-)wijzer.
Dit exemplaar uit 1688 is uniek. Het is gemaakt voor de Vermaning in Koog aan de Zaan. De klok hing boven de deur tussen de kosterskamer en de gebedsruimte, waardoor de gewichten naar opzij geleid moesten worden. Hij is voorzien van een aandrijving voor een wijzerplaat in de gebedsruimte aan de andere kant van de wand.
De Zaanse klok Een revolutionair productieproces op het platteland (ca. 1680 – 1750)
Wat de Zaanse klokkenmakerij echt uniek maakte, was de organisatie erachter. Het waren in de eerste plaats niet traditionele klokkenmakers die dit oppakten, maar slimme ondernemers met belangen in de papierindustrie, houtzaagmolens of de walvisvaart.
Zij zagen een gat in de markt:
- Slimme materialen: Op het Zaanse platteland kon de productie simpeler en met goedkopere materialen dan in de steden.
- Lagere arbeidskosten: De klokken werden gemaakt door lokale arbeidskrachten die minder kostten dan de ambachtslieden in de stad.
- Seriematige productie: De Zaanstreek was het eerste gebied buiten de steden dat klokken in serie ging produceren, zonder dat hiervoor telkens extreem verfijnde, individuele handvaardigheid nodig was. Dirk Engel had bijvoorbeeld al snel een grote werkplaats in Westzaan waar klokken seriematig van de band rolden.
De klokken bleken kwalitatief net zo goed te lopen als de duurdere uurwerken uit de steden. Hierdoor ontstond er al snel een enorme vraag in omliggende steden zoals Amsterdam en Alkmaar. Naarmate het succes groeide, werd het hout edeler (zoals wortelnoten en ebbenhout), de versiering fraaier en verschenen er officiële meestertekens (signaturen) op de klokken. Een mensenleven lang was de Zaanse klok dé klok voor de Nederlandse middenklasse.
Zaanse klok met strippenuurwerk in klassieke kast, 1770
Waartoe het verfraaien van de Zaanse klok uiteindelijk leidde is te zien aan deze late Zaanse klok, die rond 1770 is gemaakt. De versieringen zijn nog nadrukkelijker aanwezig, is er rijkelijk gebruik gemaakt van ebbenhout en de top van de wandplank heeft de architecturale afwerking die we in de 20e eeuw zullen tegenkomen. Intussen is de mechanische ziel van de Zaanse klok verdwenen. Het raderwerk heeft niet meer de typisch Zaanse hartvormige spaken en ze zijn ook een stuk dunner geworden. Deze klok is gesigneerd door de Zaandamse klokkenmaker Jan Grootberge.
Kenmerken en Symboliek van de Antieke Zaanse Klok
Antieke Zaanse klokken blinken uit door hun specifieke vormgeving en bijzondere mechanische opbouw. U herkent een authentiek exemplaar aan de volgende details:
- De Krachtbron: Originele antieke Zaanse klokken lopen altijd op gewichten die met koorden over houten of messing katrollen lopen—dus nooit met kettingen.
- Geloof, Hoop en Liefde: Bovenop de kap staat traditioneel het figuur van Atlas die de wereld draagt. Aan de voorzijde sieren de gietloden afbeeldingen van de christelijke deugden Geloof, Hoop en Liefde de klok.
- “Nu Elck Sijn Sin”: Aan de zijkanten steunt een wapenschild, gedragen door twee leeuwen, met deze beroemde spreuk. Het weerspiegelt de tolerante benadering van godsdienst en ondernemerschap in de Zaanstreek.
- De Wijzerplaat: Deze bestaat meestal uit een zwartfluwelen achtergrond met messing engelkopjes op de hoeken en een zilveren of verzilverde cijferring met Romeinse cijfers. De oudste modellen hebben soms twee cijferringen (voor de uren en minuten apart) of juist uitsluitend een uurwijzer.
- De Kast en Slinger: De houten achterwand bevat een uitgeholde plank waarin de slinger vrij kan bewegen. Door een opening in deze achterwand kunt u het slingergewicht—vaak in de vorm van een verguld ruitertje of een loden blokje—zien bewegen.
Geavanceerde slag- en wekkerwerken van de Zaanse klok
Achter de eenvoudige constructie van het Zaanse uurwerk schuilt een knap staaltje techniek. Vrijwel alle originele Zaanlanders zijn uitgerust met een volwaardig slagwerk dat de hele en halve uren voluit slaat. Dit gebeurt via een ‘dwangslag’-systeem: de hele uren slaan op een grote bel en de halve uren op een kleine bel. Daarnaast slaan ze vaak ook de kwartieren. Tot slot is elke authentieke Zaanse klok voorzien van een ingebouwd wekkerwerk dat apart in de kast is gemonteerd.
Het industriële netwerk van de Zaanstreek
Dit succes kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Vanaf het einde van de 16e eeuw ontwikkelde de Zaanstreek zich tot een gigantisch industriegebied op basis van windkracht. Dankzij de uitvinding van de krukas in de windmolen (in 1592) kon er machinaal hout gezaagd worden. De honderden molens langs de Zaan vormden een uniek fenomeen dat in 1697 zelfs door Tsaar Peter de Grote werd bestudeerd. Binnen dit innovatieve, sociale netwerk van ondernemers kon ook de klokkenmakerij uitgroeien tot een groot commercieel succes.
Historische feiten & latere imitaties
Rond het midden van de 18e eeuw verschoof de markt en namen Friese klokkenmakers de leidende positie in de horlogerie over. Hoewel vaak wordt gedacht dat de Friese stoelklok is voortgekomen uit de Zaanse klokkenmakerij, is dit historisch zeer twijfelachtig; in Friesland waren immers in de 15e eeuw al zelfstandige klokkenmakers actief.
De Zaanse klok in de periode 1900 - heden
Eind 19e eeuw: opnieuw werden ambachtelijk vervaardigde Zaanse klokken gemaakt
Eind 19e eeuw steeg de belangstelling voor antiek en voor antieke Zaanse klokken. Het echte antiek begon in waarde te stijgen, zodat er ruimte kwam voor nieuw gemaakt antiek. Opnieuw werden ambachtelijk vervaardigde Zaanse klokken gemaakt naar het voorbeeld van de klokken uit de vroege 18e eeuw. Alles is wat grover, maar het lijkt bijna echt. Alleen dat driehoekige topje zagen we bij de oude exemplaren niet.
De maker van deze klok, Cornelis van Rossen uit Koog aan de Zaan, heeft gebruik gemaakt van een echt antiek uurwerk.
De Naoorlogse Wedergeboorte: De Industriële Zaanse Stijlklok (Jaren '50 & '60)
Na de Tweede Wereldoorlog beleefde de Zaanse klok een heropleving die zijn weerga in de klokkenhistorie niet kende. Het uurwerk werd populairder dan ooit tevoren. De nostalgische drang naar gezelligheid en traditie zorgde ervoor dat honderdduizenden Nederlanders zo’n klok aan de muur wilden hangen. Het kleinschalige ambacht uit de 17e eeuw kon deze enorme vraag simpelweg niet meer bijbenen. Moderne, industriële massaproductie werd noodzakelijk om aan de run op de klokken te voldoen. De kasten werden in Nederland gemaakt uit gefineerd plaatmateriaal, de metalen ornamenten waren meestal grof gegoten en er werden Duitse uurwerken gebruikt. Typerend voor deze periode is het puntdakje.
In de jaren ’50 en ’60 kostte een dergelijke klok gemiddeld tussen de 100 en 200 gulden — destijds een serieuze investering, vergelijkbaar met een flink weekloon. Grote Nederlandse klokkenfabrieken en groothandels sprongen slim op deze trend in. Twee iconische namen uit deze periode springen direct in het oog:
- Firma De Jonge uit Schoonhoven: Een bekende zilversmid en groothandel die via grote advertentiecampagnes de Zaanse klok als het ultieme vaderlandse sieraad voor de huiskamer op de kaart zette.
- WUBA (Warmink Uhren Almelo): De klokkenfabriek Warmink uit Almelo werd met haar merknaam WUBA de absolute marktleider in de productie van deze naoorlogse Zaanse stijlklokken.
De 20e-eeuwse Heropleving: De Albert Heijn Jubileumklok
Rond het midden van de 18e eeuw nam de Friese klokkenmakerij de markt over. Maar in de 20e eeuw maakten de Zaanse klokken een spectaculaire comeback.
Een van de meest iconische verhalen uit deze moderne periode vond plaats in 1962. Grootgrutter Albert Heijn vierde destijds zijn 75-jarig bestaan.
De gebroeders Jan en Gerrit Heijn wilden al hun 5000 medewerkers een blijvend en waardevol geschenk geven. Ze besloten een replica te laten maken van een antieke Jan Coogies klok die destijds in hun ouderlijk huis hing.
De prestigieuze koninklijke zilverfabrikant Van Kempen & Begeer uit Voorschoten kreeg de opdracht om deze 5000 zogeheten AH-klokken te produceren. Deze klokken zijn uniek en zeer herkenbaar: het bekende oude Albert Heijn-logo is subtiel verwerkt in het belhek boven de wijzerplaat, met daarboven het logo van de hofleverancier. Vandaag de dag zijn deze jubileumklokken geliefde verzamelobjecten, al wijken ze technisch (met hun moderne uurwerk en kettingen) af van de echte 17e-eeuwse antieke stukken.
De toekomst van de Zaanse klok
Tot zover de geschiedenis van de Zaanse klok. Ik hoop dat ik u een stuk wijzer heb gemaakt over de historie van deze markante klok. Wie weet wat de toekomst nog in petto heeft voor dit uurwerk…
Museum Zaanse Tijd is uw bezoek meer dan waard
Bij Museum Zaanse Tijd te Zaandam wordt een prachtige tentoonstelling gehouden, waarbij u de klokken die u hier slechts op afbeeldingen ziet, in het echt kunt bewonderen.
De website van het museum staat vol informatie, kijk daar ook eens rustig rond. Het is leuk als u een bezoek brengt aan het museum en al wat voorkennis heeft.
Het Museum Zaanse Tijd bevindt zich op de Zaanse Schans, waar de 18e en 19e eeuw herleven. Ideaal voor een dagje uit en leuk te combineren met een bezoek aan Alkmaar, de prachtige stad waar onze winkel is gevestigd.
Stukken tekst en foto’s voor dit blog zijn overgenomen van de website van Museum Zaanse Tijd, uiteraard met hun toestemming en goedkeuring.
🛠️ Heeft uw Zaanse klok onderhoud of reparatie nodig?
Of u nu de trotse bezitter bent van een museale, 17e-eeuwse antieke klok van de familie Volger, een prachtige Albert Heijn jubileumklok uit 1962 (geproduceerd door Van Kempen & Begeer) of een andere Zaanse klok: elk mechanisch uurwerk heeft periodiek onderhoud nodig.
Als gespecialiseerd klokkenmaker in Alkmaar kunt u terecht voor reparatie of een onderhoudsbeurt.
- Kom gerust langs: Neem uw Zaanse klok mee naar onze winkel aan de Koningsstraat 17 in Alkmaar voor een vakkundige inspectie en een vrijblijvende prijsopgave.
- Direct advies nodig? Bel mij op 072-5122101 binnen de openingstijden en bekijk de route op de contactpagina.
Of bekijk eerst ons Zaanse klok reparatieverslag vol foto’s en info.
